Dầu máy nén khí ISO VG 68 dùng cho hệ thống nào, chọn sao đúng

ISO VG 68 đặc hơn VG 46 một bậc, và chính cái “đặc hơn” đó vừa là lý do nên dùng, vừa là lý do nhiều người dùng sai. Không phải máy nào nóng hơn bình thường cũng cần đổi sang VG 68, và không phải cứ đặc hơn là an toàn hơn cho máy.

Bạn đang cầm trên tay tem thông số máy nén khí, hoặc đang đọc catalogue dầu, và phân vân không biết máy mình có thuộc nhóm nên dùng VG 68 hay không. Câu hỏi này tôi gặp khá thường xuyên, nhất là từ các xưởng vừa đổi địa điểm, máy chạy nóng hơn so với trước và chưa biết nên đổ dầu đặc hơn hay đi tìm nguyên nhân khác trước.

Dầu máy nén khí ISO VG 68 là gì, độ nhớt ra sao

ISO VG 68 là một cấp trong hệ phân loại độ nhớt theo tiêu chuẩn ISO 3448, áp dụng cho dầu công nghiệp nói chung chứ không riêng gì máy nén khí. Trong dải cấp nhớt phổ biến cho máy nén khí, VG 68 nằm trên VG 32 và VG 46, dưới VG 100.

• ISO VG 32: cấp loãng trong nhóm hay dùng, hợp máy tải nhẹ, nhiệt độ môi trường thấp.
• ISO VG 46: cấp tiêu chuẩn, phổ biến trên các dòng máy nén trục vít và piston công nghiệp.
• ISO VG 68: đặc hơn, dùng khi máy chịu tải nặng hoặc môi trường nóng, cần màng dầu dày hơn để giữ bôi trơn ổn định.
• ISO VG 100: đặc hơn nữa, chỉ dùng khi nhà sản xuất máy chỉ định riêng, thường gặp ở một số máy nén piston.

Tôi không khuyên mặc định chọn VG 68 chỉ vì nghĩ đặc hơn là an toàn hơn. Màng dầu dày hơn không tự động đồng nghĩa với bảo vệ tốt hơn, nó chỉ phù hợp khi máy thật sự cần. Trước khi quyết định, luôn phải đối chiếu với tài liệu kỹ thuật của máy, chứ không phải suy luận theo cảm tính. Nhiều xưởng tôi gặp chọn luôn dầu máy nén khí S4 cho dải VG này rồi mới đối chiếu lại với khuyến nghị của nhà sản xuất máy.

Những hệ thống nào thực sự cần ISO VG 68

Không phải máy nén khí nào cũng nên dùng VG 68. Ba nhóm điều kiện dưới đây là nơi cấp nhớt này thường được chỉ định, nhưng đó chỉ là gợi ý ban đầu để bạn tự đối chiếu, không phải quy tắc áp dụng cho mọi máy.

Máy nén piston và trục vít tải nặng

Máy nén piston chạy ở áp suất cao, hoặc máy trục vít kéo tải lớn trong thời gian dài, cần màng dầu đủ dày để chịu được lực ép liên tục giữa các bề mặt kim loại. VG 68 thường xuất hiện trong khuyến cáo của nhà sản xuất cho nhóm máy này, đặc biệt khi máy làm việc ở công suất gần mức tối đa thường xuyên.

Môi trường nhiệt độ cao, vận hành liên tục

Nhiệt độ môi trường cao làm dầu loãng đi tự nhiên trong lúc máy chạy. Nếu xưởng đặt ở khu vực nóng, hoặc máy chạy 24/24 không có thời gian nghỉ để hạ nhiệt, dầu cấp thấp hơn có thể mỏng đi quá mức cần thiết ở nhiệt độ vận hành thực tế. Đây là lúc VG 68 được cân nhắc thay cho VG 46.

Theo đúng khuyến cáo của nhà sản xuất thiết bị

Đây là căn cứ đặt lên trước cả hai điều kiện trên. Nhà sản xuất máy đã thử nghiệm với dải nhiệt độ, tải và khe hở cơ khí cụ thể của chính model đó. Tải nặng hay nhiệt độ cao chỉ là dấu hiệu gợi ý bạn nên xem lại tài liệu máy, không phải căn cứ để tự quyết đổi cấp nhớt. Tôi chỉ coi hai điều kiện ở trên là tín hiệu cần kiểm tra thêm, quyết định cuối cùng vẫn phải dựa vào tài liệu kỹ thuật của chính máy đang dùng.

Khi nào không nên chọn ISO VG 68

Có không ít trường hợp người dùng đổi sang VG 68 “cho chắc ăn” rồi phát hiện máy chạy nặng nề hơn hẳn. Sai chiều cũng gây hại y như thiếu dầu, chỉ là hại theo cách khác.

Máy thiết kế riêng cho ISO VG 32

Một số dòng máy nén piston nhỏ, hoặc máy thiết kế cho vận hành êm và tiết kiệm điện, được nhà sản xuất chỉ định dùng VG 32 ngay từ đầu. Đổ VG 68 vào nhóm máy này làm tăng ma sát nội bộ, khiến máy khởi động nặng hơn và tiêu thụ điện nhiều hơn mức cần thiết.

Môi trường nhiệt độ thấp hoặc tải nhẹ

Máy đặt trong môi trường mát, hoặc chạy ngắt quãng với tải nhẹ, không cần tới màng dầu dày của VG 68. Dầu đặc trong điều kiện lạnh lưu động kém hơn, làm tăng thời gian máy đạt áp suất làm việc ổn định mỗi lần khởi động.

Tôi không đổi sang dầu đặc hơn chỉ vì nghĩ “cho chắc ăn”. Dùng sai chiều, dù đặc quá hay loãng quá, đều khiến máy làm việc ngoài thiết kế của nó, và hệ quả thường là hao điện âm thầm chứ không báo động ngay. Với những máy đặt trong kho lạnh hoặc chạy mùa đông kéo dài, tôi hay chuyển hẳn sang xem lại dầu máy nén khí ISO VG 32 để biết ngưỡng nhiệt độ nào nên đổi cấp nhớt.

So sánh ISO VG 68 với VG 46 và VG 100

Ba cấp nhớt này thường nằm cùng một dòng sản phẩm của nhiều hãng dầu công nghiệp. Theo dữ liệu kỹ thuật của một số dòng dầu máy nén trục vít và cánh gạt phổ biến, ba cấp ISO VG 32, 46 và 68 được xếp cùng một dòng sản phẩm, trong khi một số dòng dầu gốc khoáng khác mở rộng thêm tới VG 100 và VG 150 cho cùng loại máy piston và trục vít. Nghĩa là về mặt sản xuất, ba cấp này không phải ba loại dầu khác hẳn nhau, mà là ba mức độ nhớt trong cùng một công thức nền.

Bảng trên chỉ mang tính tham khảo chung cho ba cấp nhớt hay gặp, không thay thế được số liệu ghi trên tem máy hoặc trong sổ tay kỹ thuật. Tôi ưu tiên đọc đúng model máy trước khi so các cấp nhớt trên giấy, vì hai máy cùng công suất danh nghĩa vẫn có thể được nhà sản xuất chỉ định hai cấp nhớt khác nhau, tùy vào khe hở cơ khí và thiết kế hệ bôi trơn riêng. Với máy trục vít chạy tải nặng, tôi thường đối chiếu thêm bảng thông số của dầu máy nén khí trục vít trước khi chốt cấp nhớt cuối cùng.

ISO VG 46 so với VG 68

VG 46 là lựa chọn mặc định cho phần lớn máy nén khí công nghiệp mới, vận hành ở điều kiện tiêu chuẩn. VG 68 chỉ nên thay thế khi có lý do cụ thể: tải nặng hơn thiết kế gốc, hoặc môi trường nóng hơn mức máy được thử nghiệm ban đầu. Không có lý do đó, cứ giữ nguyên VG 46 theo khuyến cáo nhà sản xuất.

ISO VG 68 so với VG 100

VG 100 đặc hơn hẳn VG 68 và thường chỉ xuất hiện khi nhà sản xuất máy ghi rõ cấp này, chủ yếu ở một số máy nén piston. VG 100 không phải bước nâng cấp tự nhiên từ VG 68, nên đừng đổ lên một bậc để phòng ngừa khi tài liệu máy không yêu cầu.

Cách đối chiếu thông số hệ thống của bạn với khuyến cáo nhà sản xuất

Tôi luôn yêu cầu xem tài liệu máy trước khi tư vấn cấp nhớt, không đoán theo cảm tính kiểu máy cũ thì chắc hợp dầu đặc. Đoán mò kiểu đó rất dễ dẫn tới đổ sai dầu mà không ai nhận ra, cho tới khi máy bắt đầu kêu lạ. Dưới đây là thứ tự tôi làm, theo đúng các bước, không nhảy cóc.

Đọc tem và tài liệu kỹ thuật của máy

Trước khi mua bất kỳ cấp nhớt nào, hãy lôi tài liệu máy ra đọc, đừng tin trí nhớ.

1. Tìm tem thông số dán trên thân máy hoặc gần bảng điều khiển, ghi cấp độ nhớt khuyến nghị (VG 32, VG 46 hay VG 68).
2. Mở manual đi kèm máy, tìm mục bôi trơn hoặc bảo dưỡng định kỳ.
3. Ghi lại tên hãng sản xuất và model cụ thể, vì cùng một hãng nhưng khác đời máy có thể khuyến nghị khác cấp nhớt.
4. Nếu tem mờ hoặc tài liệu thất lạc, liên hệ nhà phân phối thiết bị để xin lại thông số gốc, đừng tự suy ra.

Xác định nhiệt độ môi trường và tải thực tế

Hai con số cần có trước khi chọn cấp nhớt là nhiệt độ môi trường nơi đặt máy và mức tải máy đang chạy.

• Đo nhiệt độ phòng đặt máy vào giờ nóng nhất trong ngày, không chỉ đo lúc sáng sớm mát mẻ.
• Xem máy chạy liên tục 24/24 hay ngắt quãng theo ca, vì tải liên tục làm nhiệt dầu tích lũy khác hẳn chạy ngắt quãng.
• Ghi lại số giờ vận hành trung bình mỗi ngày, con số này quyết định tốc độ dầu xuống cấp.
• Đối chiếu ba số liệu trên với ngưỡng mà nhà sản xuất thiết bị đưa ra. Nhiều hãng máy nén tách riêng dầu gốc khoáng cho môi trường nhiệt độ bình thường và dầu tổng hợp cho môi trường nóng hơn, kèm chu kỳ thay dầu khác nhau. Nếu xưởng bạn nóng quanh năm, đó là tín hiệu để xem lại cả cấp nhớt lẫn gốc dầu theo tài liệu máy, chứ không chỉ dựa vào cảm giác máy có vẻ nóng. Phần so sánh dầu máy nén khí tổng hợp và dầu khoáng nói kỹ hơn chuyện chọn gốc dầu theo nhiệt độ.

Đối chiếu với bảng thông số kỹ thuật (PDS) của dầu

Sau khi có số liệu máy, bước cuối là mở bảng thông số kỹ thuật (PDS) của dầu đang cân nhắc và so từng mục. Cách đọc từng chỉ số có trong bài cách đọc TDS dầu máy nén khí.

Một số dòng dầu cao cấp hơn được các nhà sản xuất khuyến nghị riêng cho máy có tiền sử dầu xuống cấp nhanh, van làm việc kém hoặc hay đóng cặn dầu. Nếu máy của bạn từng gặp mấy chuyện đó, đừng chỉ nhìn cấp VG mà bỏ qua dòng sản phẩm.

Dấu hiệu chọn sai cấp nhớt và cách kiểm tra trước khi đổi dầu

Tôi luôn kiểm tra tổng thể hệ làm mát và lọc trước khi đổ lỗi cho cấp độ nhớt, vì đổi dầu không đúng gốc rễ sẽ không giải quyết được vấn đề. Đây là chỗ nhiều người, kể cả thợ có kinh nghiệm, hay đi sai đường.

Dấu hiệu nhận biết dùng sai cấp nhớt

Mấy dấu hiệu hay gặp khi dùng sai cấp nhớt:

• Máy khởi động nặng hơn bình thường, đặc biệt vào buổi sáng khi dầu còn lạnh.
• Nhiệt độ đầu nén tăng cao hơn mức vẫn thấy, dù tải không đổi.
• Điện năng tiêu thụ tăng mà sản lượng khí nén không tăng theo.
• Dầu đóng cặn hoặc đổi màu nhanh hơn chu kỳ thay dầu thông thường.

Kiểm tra nguyên nhân gốc trước khi đổi dầu

Nhiệt độ máy tăng chưa chắc do dầu sai cấp, nhiều trường hợp nguyên nhân lại nằm ở két làm mát bẩn hoặc lọc tắc. Đây là chỗ tôi thấy người dùng hay nhảy cóc, thấy máy nóng là nghĩ ngay tới dầu, đổi dầu đặc hơn xong máy vẫn nóng, lại thêm phần khởi động nặng. Hai lớp vấn đề cộng dồn, xử lý sai cả hai.

Trước khi đổi cấp nhớt, tôi luôn kiểm tra ba thứ trước: két làm mát có bị bám bụi hay dầu bẩn không, lọc gió và lọc dầu có tắc không, và tải máy có đang vượt công suất thiết kế không. Chỉ khi ba thứ này đều ổn mà nhiệt vẫn cao, lúc đó mới xem lại cấp độ nhớt.

Theo tiêu chuẩn ASTM D5185 dùng để phân tích dầu, nồng độ phụ gia lệch nhiều so với thông số gốc có thể là dấu hiệu dùng sai dầu, nhưng kim loại mài mòn chỉ có ý nghĩa khi có số liệu nền để so sánh. Nói cách khác, một lần đo đơn lẻ không nói lên gì nhiều. Cần so sánh với mẫu dầu mới hoặc kết quả đo lần trước thì mới biết máy có đang mòn bất thường hay không.

Lập luận máy nóng thì đổ dầu đặc hơn cho chắc nghe có vẻ hợp lý, nhưng nếu gốc rễ là két làm mát bẩn, dầu đặc hơn chỉ làm máy chạy nặng thêm mà nhiệt độ vẫn không giảm bao nhiêu. Tốn tiền đổi dầu, tốn điện chạy máy, mà vấn đề gốc vẫn còn nguyên đó.

Lưu ý khi chuyển đổi cấp độ nhớt và mua dầu đúng cho hệ thống

Không tự ý chuyển cấp nhớt khi chưa đối chiếu tài liệu máy, đó là nguyên tắc tôi giữ xuyên suốt bài này.

• Luôn đọc lại tem máy và sổ tay kỹ thuật trước khi quyết định đổi từ VG 46 lên VG 68 hoặc ngược lại.
• Ưu tiên dầu có khả năng tách nước tốt, ít tạo tro và muội than, ổn định với ôxy hóa và nhiệt. Đây là những tiêu chí một số bảng thông số kỹ thuật dầu máy nén khí nêu rõ cho cả phần cacte, xi lanh lẫn hệ bánh răng, ổ trục.
• Nếu máy đang dùng ổn định, không có dấu hiệu bất thường, đừng đổi cấp nhớt chỉ vì nghe nói cấp khác “tốt hơn”.
• Khi chưa chắc máy mình hợp cấp nào, gửi model máy để được tư vấn cụ thể, thay vì tự đoán rồi đổ dầu vào.

Dầu đúng cấp giúp máy chạy đúng như thiết kế, không hơn không kém. Nếu bạn đang cân nhắc dầu máy nén khí S4 cho hệ thống của mình, cứ gửi model máy và điều kiện vận hành, tôi xem giúp cấp nhớt nào phù hợp trước khi bạn đặt hàng. Cần tư vấn nhanh, gọi 0967 555 999 nếu bạn ở miền Nam, hoặc 0974 656 789 nếu ở miền Bắc, tôi báo giá và chốt cấp nhớt luôn trong cuộc gọi đó.

Câu hỏi thường gặp

Có nên tự ý chuyển từ ISO VG 46 sang ISO VG 68 để máy chạy mát hơn không?

Không nên tự ý đổi. Nhiệt độ cao thường do két làm mát bẩn hoặc lọc tắc chứ không phải do cấp nhớt, đổi dầu đặc hơn mà chưa kiểm tra nguyên nhân gốc chỉ khiến máy khởi động nặng và tốn điện hơn.

Dầu ISO VG 68 có dùng chung được cho cả máy nén piston và máy nén trục vít không?

Về cấp độ nhớt thì có, nhiều dòng dầu công nghiệp có cùng một cấp VG 68 cho cả hai loại máy. Nhưng vẫn phải đối chiếu PDS của dầu xem có khuyến nghị riêng cho piston hay trục vít không trước khi dùng.

Máy nén khí dùng cho máy thở (breathing air) có dùng được ISO VG 68 không?

Phần này cần đối chiếu đúng tài liệu kỹ thuật của máy thở khí, vì yêu cầu an toàn ở dòng máy này khắt khe hơn máy nén công nghiệp thông thường. Tôi khuyên gửi thông số máy cụ thể để được tư vấn thay vì áp dụng chung.

Dầu máy nén khí ISO VG 68 có thể dùng thay dầu thủy lực VG 68 không?

Không nên, dù cùng số VG 68 nhưng đây là hai dòng sản phẩm khác nhau, có phụ gia và mục đích thiết kế khác nhau. Dùng sai dòng dễ ảnh hưởng tới tuổi thọ máy.

Bao lâu nên kiểm tra lại độ nhớt dầu đang dùng để biết còn đúng cấp VG 68 không?

Nên theo đúng chu kỳ nhà sản xuất máy khuyến nghị, kết hợp quan sát các dấu hiệu bất thường như máy nóng hơn hoặc dầu đóng cặn nhanh. Phần kiểm tra dấu hiệu dùng sai cấp nhớt ở trên nói kỹ hơn việc này.