Máy Nén Khí Bị Đóng Cặn Dầu: Nguyên Nhân Và Cách Xử Lý

Bạn mở nắp thăm dầu ra, thấy một lớp màu nâu sẫm bám quanh que thăm, không phải màu hổ phách quen thuộc nữa. Nghi ngờ đầu tiên bật lên trong đầu là máy đang bị đóng cặn dầu, nhưng chưa chắc đó đúng là thứ đang xảy ra. Có người gọi nhầm nó là keo dầu, có người lại tưởng là tràn dầu, và xử lý sai hiện tượng thì coi như vừa tốn công vừa tốn tiền mà bệnh vẫn còn nguyên.

Máy nén khí bị đóng cặn dầu là gì, khác keo dầu và tràn dầu ra sao

Tôi luôn tách rõ ba hiện tượng này ngay từ đầu bài, vì gộp chung là lý do hay gặp khiến người đọc tra sai cách xử lý. Đóng cặn dầu là kết quả của dầu bị oxy hóa, phân hủy nhiệt hoặc nhiễm tạp chất theo thời gian, bám thành lớp cặn nâu sẫm đến đen, có khi đặc như bùn, ở trong Air End (cụm khối nén khí chính của máy), két làm mát và đường ống dẫn dầu. Đây không phải chuyện riêng của máy cũ. Máy mới tinh vẫn dính nếu chọn sai cấp nhớt hoặc để chạy nóng kéo dài, nên đừng chủ quan chỉ vì máy vừa mua được vài tháng.

Cái tôi hay thấy là ba hiện tượng này bị dùng lẫn lộn trong các cuộc gọi tư vấn, trong khi mỗi cái đòi một hướng xử lý hoàn toàn khác nhau. Xử lý tràn dầu bằng cách thay ron phớt thì không giúp gì cho máy đang bị cặn bám trong Air End, và ngược lại.

Nghe hai bên tả triệu chứng qua điện thoại mà đoán nhầm hướng là tôi biết chắc buổi tư vấn sắp đi vòng! Nếu tìm hiểu kỹ hơn về loại dầu phù hợp cho máy trục vít, bạn có thể xem thêm ở dầu máy nén khí trục vít, vì phần lớn ca đóng cặn tôi gặp đều liên quan tới dòng máy này.

Đóng cặn dầu khác keo dầu thế nào

Varnish là một dạng biến chất khác của dầu, nhưng không giống cặn ở chỗ nó mỏng hơn, bám chắc hơn và khó tẩy hơn nhiều.

• Hình dạng: cặn dầu thường là lớp bùn hoặc hạt rời, keo dầu là lớp màng mỏng như véc ni bám cứng vào bề mặt kim loại.
• Cách bám: cặn dầu có thể cạo ra được bằng dụng cụ cơ học, keo dầu thường phải dùng dung dịch súc rửa chuyên dụng mới bong.
• Vị trí hay gặp: cặn dầu tập trung ở đáy bình tách dầu, đường ống; keo dầu lại bám ở van, bạc đạn, những chỗ khe hở nhỏ.
• Nguyên nhân gốc: cả hai đều do dầu oxy hóa, nhưng keo dầu thường liên quan tới nhiệt độ cực cao kéo dài hơn là tạp chất lẫn vào.

Đóng cặn dầu khác tràn dầu thế nào

Tràn dầu là chuyện hoàn toàn khác, nó không phải vấn đề chất lượng dầu mà là vấn đề cơ khí.

• Bản chất: cặn dầu là dầu biến chất bên trong hệ thống, tràn dầu là dầu rò rỉ ra ngoài hoặc lẫn vào khí nén đầu ra.
• Nguyên nhân: tràn dầu thường do ron phớt hỏng, oil separator bị tắc hoặc rách, hoặc mức dầu nạp quá đầy.
• Dấu hiệu nhận biết: tràn dầu thấy rõ bằng mắt, dầu dính quanh khớp nối hoặc lẫn trong khí nén ra đầu cuối; cặn dầu phải mở nắp hoặc rút que thăm mới thấy.
• Cách xử lý: tràn dầu sửa bằng thay ron phớt hoặc lọc tách dầu, cặn dầu đòi hỏi xả dầu và súc rửa cả hệ thống.

Gộp hai chuyện này vào một rọ là kiểu nhầm tôi gặp nhiều khi tư vấn qua điện thoại, và mỗi lần nghe xong triệu chứng tôi đều phải hỏi lại thật kỹ trước khi đưa ra hướng xử lý, vì đoán sai một bước là coi như làm lại từ đầu!

Dấu hiệu nhận biết máy nén khí đang bị đóng cặn dầu

Tôi ưu tiên liệt kê dấu hiệu theo thứ tự dễ quan sát trước, khó quan sát sau, để người không rành kỹ thuật vẫn tự kiểm tra sơ bộ được trước khi gọi thợ.

• Màu dầu chuyển đen đặc quánh: dầu khỏe mạnh có màu hổ phách trong, dầu bị cặn chuyển sang nâu sẫm rồi đen, đặc hơn bình thường khi rút que thăm.
• Máy chạy nóng bất thường: nhiệt độ vận hành tăng cao hơn mức quen thuộc dù tải và môi trường không đổi.
• Mô tơ phát tiếng kêu lạ: mô tơ phải gắng sức hơn để thắng ma sát tăng lên do cặn, nghe như tiếng rít hoặc ù nặng hơn ngày thường.
• Két làm mát giảm hiệu quả: sờ vào két thấy nóng bất thường, hoặc quạt giải nhiệt chạy liên tục mà nhiệt độ vẫn không xuống.
• Áp suất khí đầu ra giảm: máy phải chạy lâu hơn mới đạt áp suất cài đặt, cảm giác như yếu dần theo ngày.
• Tiêu hao điện tăng: hóa đơn điện nhích lên dù sản lượng khí nén không đổi, đây là dấu hiệu dễ bỏ qua nhất vì ít ai để ý ngay.

Trong sáu dấu hiệu trên, màu dầu là thứ bạn kiểm tra được trong ba mươi giây, còn dòng điện mô tơ thì cần đồng hồ đo mới chính xác. Cứ đi từ dễ đến khó như vậy là bạn đã tự sàng lọc được phần lớn nghi vấn trước khi cần gọi thợ. Thấy đủ cả sáu dấu hiệu cùng lúc thì đừng chần chừ nữa, gọi tôi qua 0967 555 999 để tư vấn luôn còn hơn để máy chạy thêm vài ngày rồi tiếc!

Nguyên nhân khiến dầu bị đóng cặn trong máy nén khí

Theo kinh nghiệm tư vấn của tôi, ba nguyên nhân chiếm phần lớn trường hợp thực tế là kéo dài chu kỳ thay dầu, máy chạy quá nóng và dùng sai loại dầu, phù hợp cho từng điều kiện vận hành khác nhau nên tôi luôn khuyên kiểm tra đúng ba điểm này trước khi nghĩ xa hơn.

Dầu bị oxy hóa và kéo dài chu kỳ thay dầu

Dầu nào rồi cũng oxy hóa theo thời gian, đó là phản ứng hóa học tự nhiên khi dầu tiếp xúc với oxy ở nhiệt độ vận hành cao liên tục. Vấn đề không nằm ở việc dầu oxy hóa, mà nằm ở chỗ nhiều xưởng để chu kỳ thay dầu kéo dài quá mức khuyến nghị của nhà sản xuất.

Phụ gia chống oxy hóa trong dầu có giới hạn tuổi thọ, hết tác dụng là dầu bắt đầu phân hủy nhanh hơn, và phần phân hủy đó chính là tiền đề tạo cặn. Tôi thấy rất nhiều trường hợp xưởng cứ chạy máy tới khi dầu đen kịt mới nghĩ tới chuyện thay, trong khi đáng ra phải thay trước khi dầu xuống cấp rõ rệt như vậy. Đợi dầu đổi màu rồi mới thay là đã trễ một bước.

Nhiệt độ vận hành quá cao

Nhiệt độ cao là chất xúc tác đẩy nhanh tốc độ oxy hóa dầu, nên đây luôn là điểm tôi kiểm tra sớm.

• Két giải nhiệt bẩn hoặc tắc: bụi bám dày làm giảm khả năng tản nhiệt, nhiệt độ dầu tăng dần theo thời gian mà không ai để ý.
• Quạt giải nhiệt yếu hoặc hỏng: quạt quay chậm hoặc dừng hẳn khiến nhiệt không thoát kịp.
• Lọc gió hoặc lọc dầu tắc: dòng khí và dòng dầu lưu thông kém, máy phải gắng sức hơn và sinh nhiệt nhiều hơn.
• Môi trường thiếu thông gió: phòng máy nén kín, không có lối thoát khí nóng, nhiệt độ phòng cộng dồn vào nhiệt độ máy.

Dùng dầu không phù hợp hoặc trộn lẫn dầu khác loại

Chọn sai cấp độ nhớt hoặc dùng dầu chất lượng thấp là nguyên nhân tôi gặp thường xuyên, đặc biệt ở các xưởng muốn tiết kiệm chi phí đầu vào.

• Sai cấp độ nhớt ISO VG: dầu quá loãng hoặc quá đặc so với khuyến nghị của nhà sản xuất đều làm giảm hiệu quả bôi trơn và tản nhiệt.
• Dầu chất lượng thấp, phụ gia yếu: phụ gia chống oxy hóa và chống tạo cặn không đủ hàm lượng, dầu xuống cấp nhanh hơn bình thường.
• Trộn lẫn dầu khác loại: trộn dầu tổng hợp với dầu khoáng, hoặc trộn hai dòng dầu khác hãng, có thể làm giảm hiệu năng dù hai dầu cùng ghi tương thích trên nhãn.
• Không theo khuyến nghị PDS: mỗi dòng dầu có bảng thông số kỹ thuật (PDS) riêng, bỏ qua đó để dùng dầu quen tay là rủi ro âm thầm.

Nếu bạn còn phân vân giữa dầu tổng hợp và dầu khoáng cho máy nén khí, tôi có viết riêng một bài so sánh ở dầu máy nén khí tổng hợp và dầu khoáng, đáng đọc trước khi quyết định đổi loại dầu đang dùng.

Dầu bị nhiễm nước hoặc tạp chất

Nước và bụi bẩn lẫn vào dầu là nguyên nhân âm thầm nhưng gây hại nhanh hơn nhiều người tưởng.

• Nước ngưng tụ: hơi ẩm trong không khí nén ngưng tụ thành nước, lẫn vào dầu làm suy giảm phụ gia và đẩy nhanh quá trình tạo cặn.
• Bụi bẩn từ môi trường: lọc gió kém chất lượng hoặc thay không đúng hạn khiến bụi lọt vào hệ thống dầu.
• Cặn kim loại từ mài mòn: các chi tiết cơ khí mài mòn theo thời gian, vụn kim loại nhỏ lẫn vào dầu làm tăng ma sát và sinh nhiệt cục bộ.

Tác hại của cặn dầu đối với hệ thống máy nén khí

Tôi cho rằng phần lớn doanh nghiệp chỉ phát hiện vấn đề khi chi phí sửa chữa đã cao hơn nhiều so với chi phí bảo dưỡng đúng hạn, nên cảnh báo sớm ở đây quan trọng hơn là mô tả hậu quả cuối cùng cho có. Mỗi lần tôi thấy một máy đã nghẹt cặn lâu ngày, cảm giác xót thay cho chủ máy cứ đến trước cả lời giải thích kỹ thuật!

Cặn dầu ảnh hưởng thế nào đến khả năng bôi trơn và làm mát của máy?

Cặn dầu làm giảm trực tiếp hai chức năng cốt lõi của dầu bôi trơn, đó là bôi trơn và tản nhiệt. Lớp cặn bám vào bề mặt kim loại cản trở màng dầu tiếp xúc đều với các chi tiết chuyển động, khiến ma sát tăng lên ở chính những điểm cần được bảo vệ phù hợp nhất cho chuyển động êm.

Cặn bám vào két làm mát thì làm giảm diện tích tiếp xúc trao đổi nhiệt, máy giữ nhiệt lâu hơn, và vòng luẩn quẩn bắt đầu: nhiệt cao đẩy nhanh oxy hóa, oxy hóa sinh thêm cặn, cặn lại cản trở làm mát. Tôi thấy vòng lặp này là lý do chính khiến tình trạng xấu đi nhanh hơn nhiều người tưởng, chỉ trong vài tuần nếu không can thiệp kịp. Nói thẳng, lần nào rà tới đoạn này tôi cũng thấy sốt ruột, vì biết rõ máy đang tự siết chặt vòng dây thòng lọng của chính nó!

Muốn hiểu sâu hơn về cách đọc các thông số trên bảng kỹ thuật dầu, kể cả chỉ số liên quan tới khả năng chống tạo cặn, bạn có thể tham khảo cách đọc TDS dầu máy nén khí để biết nên nhìn vào mục nào trước khi mua.

Không xử lý cặn dầu kịp thời gây ra hậu quả nghiêm trọng gì cho máy nén khí?

Để cặn dầu tồn tại càng lâu, chi phí khắc phục càng tăng, đó là điều tôi luôn nói thẳng với bất kỳ ai hỏi tôi về tình trạng này. Lọc dầu nghẹt trước, rồi tới lọc tách dầu, rồi tới đường ống dẫn dầu, mỗi khâu nghẹt thêm là áp suất và nhiệt độ lại đẩy lên một nấc. Nếu để kéo dài, phần chịu thiệt hại nặng nhất chính là Air End, bộ phận đắt tiền nhất của cả máy nén khí.

Cặn bám lâu trong Air End làm mòn các chi tiết bên trong nhanh hơn bình thường, và tới lúc đó thì không còn là chuyện súc rửa hay thay dầu nữa, mà là chuyện đại tu hoặc thay mới cả cụm. Nhiều người chủ quan tiếc khoản tiền thay dầu đúng hạn, để rồi sau đó phải xót khi đối diện với chi phí sửa chữa lớn hơn nhiều so với số tiền tiết kiệm được ban đầu. Nghe quen không? Tiếc nhỏ hóa tiếc lớn, cứ thế mà đi! Phát hiện sớm, xử lý sớm, luôn là hướng đỡ tốn kém hơn hẳn.

Cách tự kiểm tra máy nén khí có bị đóng cặn dầu hay không

Tôi khuyên bạn làm ba bước này định kỳ chứ đừng đợi máy báo lỗi rõ ràng rồi mới kiểm tra, vì lúc máy báo lỗi thì cặn thường đã bám dày trong Air End. Ba bước dưới đây không cần dụng cụ chuyên dụng, làm trong vài phút là xong.

Quan sát dầu qua mắt thăm dầu

• Màu sắc: dầu bình thường trong, màu hổ phách nhạt. Chuyển nâu sẫm hoặc đen là dấu hiệu đầu tiên cần để ý.
• Độ đặc: nghiêng nhẹ mắt thăm dầu, dầu khỏe chảy loãng. Dầu đặc sệt, bám dính như mật là dầu đã xuống cấp nhiều.
• Cặn lắng: nếu thấy hạt lợn cợn hoặc lớp bùn dưới đáy mắt thăm, đó gần như chắc chắn là cặn dầu chứ không còn là nghi ngờ nữa.

Theo dõi nhiệt độ vận hành

• Ghi lại nhiệt độ vận hành bình thường của máy khi còn mới hoặc mới thay dầu, coi đó là mức nền để so sánh.
• Theo dõi nhiệt độ mỗi ca làm việc, nếu tăng dần so với mức nền dù tải và môi trường không đổi, nghi ngờ cặn đang cản trở tản nhiệt.
• Nhiệt độ vượt ngưỡng cảnh báo của nhà sản xuất dù mới chạy được nửa ca là tín hiệu cần xử lý ngay, không nên chờ hết ca.

Tôi thấy nhiều người bỏ qua bước này vì ngại ghi chép, nhưng thật ra chỉ cần một cuốn sổ nhỏ dán cạnh máy là đủ. Bực nhất là khi nhiệt độ đã báo đỏ cả tuần mà chẳng ai để ý, tới lúc máy dừng giữa ca mới chạy đi tìm nguyên nhân!

Kiểm tra dòng điện mô tơ

• So dòng điện thực tế với dòng định mức ghi trên tem máy. Lệch nhẹ vài phần trăm có thể do tải, nhưng lệch rõ rệt và kéo dài là bất thường.
• Dòng điện tăng dần theo thời gian dù tải không đổi thường đi kèm với mô tơ phải làm việc nặng hơn để thắng ma sát do cặn gây ra.
• Đây là bước khó nhất trong ba bước vì cần đồng hồ đo dòng, nhưng lại là bước xác nhận chắc chắn nhất trước khi quyết định có cần mở máy ra kiểm tra hay không.

Nếu xưởng bạn không có sẵn đồng hồ đo dòng, mượn tạm bên điện cũng được, đừng ngại! Bước này tốn công hơn hai bước trên nhưng khi ba dấu hiệu cùng khớp với nhau, tôi mới dám chắc chắn gọi tên đúng bệnh chứ không còn đoán mò nữa.

Cách xử lý khi máy nén khí đã bị đóng cặn dầu

Tôi không khuyên chỉ thay dầu mới rồi coi như xong việc, vì cặn vẫn bám trong hệ thống sẽ hòa ngay vào dầu mới và kéo sự cố quay lại nhanh hơn lần trước. Thay dầu mà không vệ sinh hệ thống giống như rửa mỗi cái cốc mà không rửa cái bình, nước mới đổ vào vẫn vấy bẩn! Quy trình đúng đi theo ba bước, làm đủ cả ba thì mới giải quyết tận gốc.

Xả dầu cũ và vệ sinh hệ thống dầu

1. Xả hết dầu cũ khi máy còn ấm, dầu ấm chảy dễ hơn và kéo theo nhiều cặn lắng hơn dầu nguội.
2. Dùng dầu súc rửa chuyên dụng hoặc dầu cùng loại tương thích, cho tuần hoàn khắp Air End, đường ống và bình tách dầu để kéo cặn bám còn sót ra ngoài.
3. Xả bỏ dầu súc rửa, không được giữ lại dùng tiếp vì lúc này nó đã mang theo phần lớn cặn bẩn của hệ thống cũ.

Có người tiếc của, hỏi tôi «Dầu súc rửa còn trong mà, sao phải đổ đi?». Tôi hiểu cảm giác tiếc đó, nhưng giữ lại dầu súc rửa để dùng tiếp chẳng khác nào lọc cặn ra rồi đổ ngược vào bình, công sức coi như đổ sông đổ biển.

Vệ sinh két làm mát và thay bộ lọc

• Két làm mát: vệ sinh cánh tản nhiệt bên ngoài bằng khí nén hoặc nước áp lực nhẹ, loại bỏ bụi bám làm giảm khả năng tản nhiệt.
• Lọc dầu: thay mới, không tái sử dụng lọc cũ dù nhìn còn sạch mắt thường, vì cặn mịn dễ lọt qua mà mắt không thấy.
• Lọc tách dầu: kiểm tra kỹ, đây là bộ phận hay bị bỏ qua nhất trong khi lại là nơi cặn dễ bám gây tắc nghẽn áp suất.
• Lọc gió đầu vào: thay nếu đã dùng lâu, lọc gió bẩn làm máy phải hút khí qua khe hẹp, góp phần làm nóng máy.

Lọc tách dầu là thứ tôi hay thấy bị bỏ sót nhất, nản ở chỗ nó nằm khuất bên trong nên ai cũng ngại tháo ra xem. Nhưng bỏ qua đúng chỗ đó thì coi như làm ba bước còn lại uổng công, tiếc lắm!

Chạy thử và theo dõi sau xử lý

Đổ dầu mới đúng loại, đúng cấp độ nhớt theo khuyến nghị của nhà sản xuất, rồi chạy thử không tải trước khi cho tải lại bình thường. Theo dõi nhiệt độ vận hành và dòng điện mô tơ trong vài ca làm việc đầu, so với mức nền bạn đã ghi lại trước đó. Nếu cả hai ổn định ở mức bình thường, quy trình xử lý coi như đạt.

Nếu nhiệt độ vẫn tăng bất thường, khả năng cặn chưa được xử lý triệt để hoặc vấn đề nằm ở nguyên nhân khác như quạt giải mát yếu, cần kiểm tra lại. Thấy nhiệt độ hạ về đúng mức nền sau vài ca chạy thử, tôi thở phào hẳn ra, cảm giác đó mới là lúc biết chắc mình đã làm đúng việc. Nếu bạn đang cân nhắc đổi sang dòng khác phù hợp cho máy hay bị cặn, bạn có thể xem thông số dòng dầu nén khí S4 để đối chiếu trước khi quyết định.

Chu kỳ thay dầu và lọc theo điều kiện vận hành

Không có một mốc thay dầu chung cho mọi máy, vì điều kiện vận hành ở các xưởng tại Việt Nam khác nhau rất nhiều. Máy chạy trong phòng có điều hòa, ít bụi, tải ổn định sẽ giữ dầu bền hơn nhiều so với máy đặt ngoài xưởng nóng, bụi mù suốt ngày.

• Môi trường nhiều bụi: rút ngắn chu kỳ thay dầu và tăng tần suất vệ sinh lọc gió so với khuyến nghị tiêu chuẩn.
• Tải nặng, chạy liên tục: nhiệt độ vận hành cao hơn khiến dầu oxy hóa nhanh hơn, cần theo dõi sát hơn là chờ đến mốc cố định.
• Xả nước ngưng từ bình tách dầu: nên làm hằng ngày, không phải chuyện chờ đến lịch bảo dưỡng định kỳ mới nhớ ra.
• Kiểm tra mức dầu: nên thành thói quen đầu ca, chỉ mất chưa tới một phút nhưng phát hiện sớm được tình trạng hao dầu bất thường.

Với máy có tiền sử dầu xuống cấp nhanh hoặc từng bị cặn, một số dòng dầu cao cấp hơn được nhà sản xuất khuyến nghị riêng cho nhóm máy này. Bạn muốn biết chính xác máy mình nên theo mốc nào, tôi có bài hướng dẫn riêng về khi nào nên thay dầu máy nén khí, đọc theo đúng dòng máy bạn đang dùng sẽ sát hơn là áp một con số chung.

Cách phòng tránh máy nén khí bị đóng cặn dầu

Trong checklist dưới đây, tôi ưu tiên khuyên kiểm soát nhiệt độ vận hành trước tiên, vì đây là yếu tố đẩy nhanh tốc độ oxy hóa dầu mạnh nhất trong tất cả nguyên nhân đã nói ở phần trên.

• Kiểm soát nhiệt độ vận hành: vệ sinh két làm mát định kỳ, đảm bảo quạt giải nhiệt hoạt động tốt, đặt máy ở nơi thông thoáng.
• Thay dầu đúng chu kỳ: theo điều kiện vận hành thực tế của máy, không chờ đến khi dầu đổi màu rõ rệt mới thay.
• Chọn đúng cấp độ nhớt ISO VG: đối chiếu với khuyến nghị của nhà sản xuất, không dùng dầu vì giá rẻ mà sai thông số.
• Vệ sinh lọc định kỳ: lọc dầu, lọc gió, lọc tách dầu đều cần thay đúng lịch, không đợi tắc hẳn mới thay.
• Cải thiện môi trường làm việc: giảm bụi quanh khu vực đặt máy, tăng thông gió nếu máy đặt trong phòng kín.
• Không trộn lẫn dầu khác loại: kể cả khi hai loại dầu nghe có vẻ tương thích trên giấy tờ, trộn lẫn vẫn có thể làm giảm hiệu năng của cả hai.

Làm đủ sáu việc trên không tốn nhiều công, chủ yếu là thói quen. Mà một khi đã thành thói quen rồi thì bạn sẽ thấy máy chạy êm hơn, hóa đơn điện cũng dễ chịu hơn hẳn! Nếu máy của bạn đang có dấu hiệu nghi ngờ hoặc bạn muốn chọn đúng loại dầu cho điều kiện vận hành cụ thể của xưởng, gọi cho tôi theo số 0967 555 999 ở miền Nam hoặc 0974 656 789 ở miền Bắc, tôi tư vấn cụ thể cho đúng dòng máy bạn đang dùng.