Cách chọn dầu nén khí trục vít: quy trình 5 bước chuẩn

• Đọc khuyến cáo trên tem máy hoặc sổ tay nhà sản xuất trước tiên, đừng chọn độ nhớt theo cảm tính.
• Xác định cấp độ nhớt ISO VG (32, 46 hay 68) dựa theo nhiệt độ môi trường máy đang chạy.
• Chọn gốc dầu khoáng, bán tổng hợp hay tổng hợp theo tải vận hành và chu kỳ thay mong muốn.
• Xét môi trường đặt máy: nhà xưởng nóng, nhiều bụi hay phòng máy có điều hòa.
• Xác định chu kỳ thay dầu và ghi sổ theo dõi số giờ chạy.

Dầu nén khí trục vít là dầu bôi trơn chuyên dụng cho cụm trục vít ngâm dầu, nghe thì đơn giản nhưng chọn sai một bậc ISO VG thôi là trục vít mòn sớm hơn bạn tưởng.

Dầu nén khí trục vít là gì và vì sao ảnh hưởng tuổi thọ máy

Dầu nén khí trục vít làm ba việc cùng lúc trong buồng nén: bôi trơn hai trục vít ăn khớp, làm kín khe hở giữa chúng để khí không lọt ngược, và hút nhiệt sinh ra trong quá trình nén. Ở máy nén trục vít ngâm dầu, dầu được phun thẳng vào khoang nén, hòa cùng khí, rồi được tách ra, làm mát, lọc và bơm tuần hoàn trở lại. Ba việc này không tách rời. Dầu đặc quá thì làm kín tốt nhưng tổn hao công suất, loãng quá thì mát máy nhưng hở khí và mòn nhanh.

Vì sao dầu thường bị xếp sau công suất và lưu lượng khí khi chọn máy

Tôi cho rằng phần lớn người mua máy chỉ quan tâm công suất và lưu lượng khí, còn dầu thì để sau cùng. Đó là thứ tự ngược. Dầu sai âm thầm làm mòn bề mặt trục vít và tăng tiêu hao điện trong hàng tháng trời, trước khi máy phát ra bất kỳ tiếng động lạ nào. Đến lúc nghe tiếng kêu hay thấy nhiệt độ xả tăng thì phần lớn hao mòn đã xảy ra rồi, sửa cũng chỉ là vá.

Dầu lẫn trong khí ra nói lên điều gì về hệ tách dầu

Ở máy nén trục vít ngâm dầu đời mới, hệ tách dầu làm việc đúng thì lượng dầu lẫn trong khí ra rất thấp. Điều này cho thấy hệ thống lọc tách của máy được thiết kế để giữ dầu tuần hoàn bên trong, không phải để mất dần ra ngoài. Dầu đúng loại, đúng độ nhớt sẽ duy trì được mức đó lâu dài. Dầu sai loại thì hệ tách dầu quá tải sớm, dầu lẫn khí tăng, và bạn tốn thêm phin lọc lẫn chi phí vận hành mà không biết nguyên nhân gốc nằm ở đâu.

Muốn tham khảo dòng dầu chuyên dụng cho máy nén khí trục vít, bạn có thể xem dầu nén khí S4 để biết thông số và cách chọn theo từng loại máy.

Quy trình 5 bước chọn đúng dầu nén khí trục vít

Tôi gộp lại thành 5 bước, làm đúng thứ tự thì khỏi phải đoán.

Bước 1-2: đọc khuyến cáo nhà sản xuất và chọn độ nhớt ISO VG theo nhiệt độ môi trường

Tôi luôn đặt bước đọc tem máy lên đầu tiên. Chọn độ nhớt hay gốc dầu trước khi biết khuyến cáo của nhà sản xuất là làm ngược quy trình, và làm ngược thì dễ sai ngay từ bước một.

• Tìm tem thông số dán trên thân máy hoặc sổ tay đi kèm máy, đọc đúng mã dầu và cấp ISO VG nhà sản xuất ghi.
• Không còn sổ tay thì liên hệ đại lý hoặc nhà phân phối máy để xin lại thông số gốc, đừng đoán theo máy tương tự.
• Xác định nhiệt độ môi trường nơi đặt máy: phòng máy có làm mát hay không, nhiệt độ trung bình ban ngày là bao nhiêu.
• Đối chiếu nhiệt độ đó với dải khuyến cáo của từng cấp ISO VG, thường VG 32 cho môi trường mát, VG 46 cho điều kiện phổ biến, VG 68 cho máy chạy nóng hoặc tải nặng liên tục.

Bước 3-5: chọn gốc dầu, xét tải vận hành và xác định chu kỳ thay

• Chọn gốc dầu khoáng, bán tổng hợp hay tổng hợp dựa theo tải máy chạy (liên tục hay ngắt quãng) và ngân sách bảo trì.
• Xét môi trường vận hành: máy đặt trong nhà xưởng nóng, nhiều bụi, hay phòng máy có điều hòa sẽ cần gốc dầu khác nhau dù cùng cấp ISO VG.
• Với máy chạy trong điều kiện nhẹ, nhiệt độ môi trường khoảng 0 đến 40 độ C, dầu gốc khoáng thường đạt chu kỳ thay khoảng 4.000 giờ.
• Với máy chạy liên tục ở môi trường nóng hơn, khoảng 40 đến 46 độ C, nên cân nhắc dầu gốc tổng hợp, có thể kéo chu kỳ thay lên tới 8.000 giờ. (nguồn: Atlas Copco)
• Ghi lại ngày thay dầu và số giờ chạy máy tại thời điểm đó, làm mốc theo dõi cho lần thay tiếp theo.

Trước khi quyết định mua, bạn nên biết cách đọc TDS dầu máy nén khí để hiểu đúng các thông số nhà sản xuất công bố, tránh chọn nhầm chỉ vì đọc lướt qua tên sản phẩm. Nếu đang phân vân mua dầu máy nén khí trục vít 46 ở đâu uy tín, phần đó liệt kê tiêu chí cụ thể để bạn kiểm tra trước khi đặt hàng.

Dầu nén khí trục vít khác dầu máy nén piston ở điểm nào

Tôi không khuyên dùng chung một loại dầu cho cả hai kiểu máy, dù tờ thông số kỹ thuật ghi tương thích rộng. Lý do nằm ở chính cách hai loại máy vận hành.

Nguyên lý hoạt động của trục vít so với piston khác nhau ra sao

Máy nén khí có nhiều kiểu: piston nén bằng chuyển động tịnh tiến trong xi lanh, trục vít dùng hai trục xoắn ăn khớp, cánh gạt dùng rotor có rãnh, rồi tới ly tâm và hướng trục. Trục vít phù hợp với nhu cầu khí liên tục, ít xung dòng, chạy êm và ít rung hơn piston. Ở cỡ máy nhỏ thì ngược lại, độ rò rỉ trong của trục vít khiến nó kém hiệu quả hơn piston. Hai nguyên lý khác nhau, điều kiện làm việc của dầu bên trong cũng khác nhau theo.

Vì sao dầu “dùng được cho nhiều loại máy” không có nghĩa là tối ưu

Có loại dầu khoáng mà nhà sản xuất liệt kê dùng được cho cả cacte và xi lanh máy piston, trục vít, cánh gạt, kể cả máy nén hướng trục và ly tâm, áp dụng cho cả máy cố định lẫn máy di động. Nghe thì tiện, một loại dầu cho hết.

Nhưng tôi vẫn giữ quan điểm tách riêng: máy piston có chu kỳ nén gián đoạn, nhiệt sinh ra theo xung, còn trục vít chạy liên tục, nhiệt tích lũy đều và áp lực lên dầu khác hẳn. Dầu được liệt kê là tương thích với nhiều loại máy không có nghĩa nó tối ưu cho từng loại. Tối ưu và tương thích là hai chuyện, đừng nhầm lẫn mà tiếc!

Nói đơn giản, nếu máy bạn đang dùng là trục vít ngâm dầu, hãy chọn dòng dầu được thiết kế riêng cho trục vít, đọc đúng khuyến cáo của nhà sản xuất máy, đừng dựa vào một dòng sản phẩm ghi “dùng được cho nhiều loại máy nén” rồi yên tâm.

So sánh ba gốc dầu khoáng, bán tổng hợp và tổng hợp

Ba gốc dầu này khác nhau rõ ở ba điểm: chu kỳ thay, khả năng chịu nhiệt, và giá. Nhìn bảng dưới để hình dung nhanh.

Dầu tổng hợp hydrocarbon phù hợp với điều kiện nào

Dòng dầu tổng hợp hydrocarbon không sáp được thiết kế riêng cho máy nén trục vít và cánh gạt tải nặng, dùng ở những nơi dầu khoáng không đáp ứng nổi, nghĩa là nhiệt độ nén cuối cao hoặc cần kéo dài chu kỳ thay. Loại này chịu được nhiệt độ xả liên tục tới 200 độ C. (nguồn: Mobil)

Tôi ưu tiên gốc tổng hợp cho máy chạy liên tục ở môi trường nóng trên 40 độ C, dù giá mỗi lít cao hơn hẳn. Chu kỳ thay dài hơn nghĩa là ít lần dừng máy hơn, ít công thay hơn, và đó là khoản tiết kiệm thực tế chứ không phải lý thuyết suông.

Tương thích trên PDS có nghĩa là trộn được không

Muốn xem so sánh sâu hơn giữa hai gốc dầu này, bạn đọc thêm ở dầu máy nén khí tổng hợp và dầu khoáng khác nhau, phần đó đi vào từng tiêu chí cụ thể hơn bảng trên. Với máy chạy ở cấp độ nhớt 46, dầu máy nén khí trục vít 46 là lựa chọn phổ biến cho điều kiện vận hành trung bình tại nhiều xưởng.

Dầu nén khí trục vít giá bao nhiêu, chi phí cần tính thêm gì

Giá dầu là con số đầu tiên ai cũng hỏi tôi, nhưng nó không phải con số duy nhất quyết định chi phí vận hành thực tế. Dầu nén khí Compressor ISO VG 32 loại 18L của S4 đang công bố 1.476.000 đ, dầu ISO VG 46 cùng dung tích cũng 1.476.000 đ, giá đã gồm VAT 8% và có thể thay đổi theo thời điểm, bạn nên gọi 0967 555 999 để xác nhận giá hiện tại. Nhìn hai con số này bạn sẽ thấy giá hai cấp độ nhớt gần như nhau, nên đừng chọn ISO VG theo giá, chọn theo khuyến cáo máy ở bước 2 tôi nói phần trên.

• Giá dầu nén khí theo lít hoặc theo phuy, cần xem bảng giá dầu máy nén khí theo lít để biết đơn giá từng quy cách đóng gói.
• Công thay dầu, gồm nhân công tháo lắp và thời gian dừng máy, khoản này khác nhau tùy xưởng bạn thuê.
• Lọc dầu và bộ tách dầu, hai món này thường phải thay cùng lúc với dầu khi đến chu kỳ lớn, không thay riêng được.
• Chi phí xử lý dầu thải, nhiều nơi bỏ qua khoản này rồi cuối năm giật mình vì phí thu gom dầu thải không hề rẻ.

Tôi khuyên tính luôn chi phí nhân công và phụ kiện thay thế khi so giá dầu, vì chỉ so giá mỗi lít dễ chọn nhầm loại rẻ nhưng chu kỳ thay ngắn hơn. Lấy ví dụ, một dầu rẻ hơn một chút nhưng chu kỳ thay ngắn hơn hẳn thì tính ra tổng chi phí một năm có thể lại cao hơn, chưa kể số lần dừng máy tăng lên. Mà dừng máy giữa ca sản xuất thì tốn kém hơn nhiều so với chênh lệch giá dầu, chuyện này tôi thấy lặp lại hoài!

Muốn biết dầu nén khí 46 phù hợp máy nào và giá ra sao cho đúng quy cách bạn đang cần, bạn xem trang đó trước khi chốt đơn.

Dấu hiệu dầu đã xuống cấp hoặc chọn sai dầu

Sổ tay máy ghi rõ bao nhiêu giờ thì thay dầu, nhưng con số đó chỉ đúng trong điều kiện lý tưởng. Máy chạy nóng hơn, bụi nhiều hơn, tải nặng hơn mức thiết kế thì dầu xuống cấp nhanh hơn số giờ ghi trên giấy rất nhiều.

• Dầu chuyển màu sẫm rõ rệt so với lúc mới đổ, đây là dấu hiệu dễ thấy nhất bằng mắt thường.
• Có mùi khét khi mở nắp châm dầu, mùi này báo hiệu dầu có thể đã mất khả năng chống oxy hóa.
• Xuất hiện cặn hoặc vẩn đục trong dầu, đặc biệt khi soi dưới ánh sáng.
• Máy nóng bất thường so với mức vận hành thường ngày dù tải không đổi.
• Tiêu hao điện tăng lên mà không rõ nguyên nhân cơ khí nào khác.

Tôi coi mùi khét và màu sẫm là hai dấu hiệu đáng tin hơn so với chỉ dựa vào số giờ chạy đã ghi trên sổ tay, vì điều kiện vận hành thực tế luôn khác lý thuyết. Sổ tay viết cho một môi trường chuẩn, còn xưởng của bạn thì nắng nóng, bụi bặm, tải lúc cao lúc thấp. Tin tuyệt đối vào con số giờ chạy mà bỏ qua quan sát trực tiếp, với tôi đó là cách chọn sai dễ gặp nhất.

Nếu bạn còn phân vân chưa chắc lúc nào nên đổi dầu, dấu hiệu nên thay dầu máy nén khí có phần mô tả kỹ hơn từng trường hợp. Còn nếu đã thấy dầu đóng cặn thành mảng chứ không chỉ vẩn đục nhẹ, máy nén khí bị đóng cặn dầu là bài bạn nên đọc ngay, vì cặn dầu để lâu dễ tắc đường dẫn dầu trong cụm trục vít.

Lưu ý khi đổi loại dầu, súc rửa và tránh pha trộn

Tôi luôn khuyên súc rửa hệ thống trước khi đổi gốc dầu thay vì tin hoàn toàn vào dòng tương thích ghi trên PDS, vì tương thích không đồng nghĩa giữ nguyên hiệu năng. Tờ thông số kỹ thuật của dòng dầu tổng hợp thường ghi tương thích với dầu gốc khoáng thông thường, nghĩa là đổ lẫn vào không gây hỏng máy ngay lập tức. Nhưng tương thích chỉ nói lên việc hai loại dầu không phản ứng xấu với nhau, chứ không đảm bảo hỗn hợp đó giữ nguyên các đặc tính bôi trơn, chống oxy hóa hay khả năng tách dầu như khi dùng riêng từng loại.

Vì sao thấy PDS ghi tương thích vẫn không nên đổ thẳng dầu mới vào

Đây là chỗ nhiều người hiểu nhầm. Thấy PDS ghi tương thích là yên tâm đổ thẳng dầu mới vào bình chứa còn cặn dầu cũ, không súc rửa gì cả. Kết quả là hỗn hợp hai loại dầu vận hành không đúng như thiết kế ban đầu của bất kỳ loại nào, hiệu năng bôi trơn và làm mát đều giảm so với dùng một loại thuần.

Cách súc rửa đúng khi đổi gốc dầu

Cách làm đúng, theo tôi, là xả hết dầu cũ, súc hệ thống bằng dầu súc rửa chuyên dụng hoặc chạy một chu kỳ ngắn với dầu mới rồi xả bỏ, sau đó mới châm dầu mới vào dùng chính thức. Việc này tốn thêm một khoản chi phí và thời gian dừng máy, tôi hiểu ai cũng ngại. Nhưng so với rủi ro hiệu năng giảm âm thầm trong suốt chu kỳ thay dầu kế tiếp, khoản súc rửa đó rẻ hơn nhiều.

Muốn hiểu sâu hơn sự khác biệt giữa hai gốc dầu trước khi quyết định có nên đổi hay không, bạn đọc lại bài dầu máy nén khí tổng hợp và dầu khoáng khác nhau thế nào.

Câu hỏi thường gặp

Dầu nén khí trục vít có dùng chung được với dầu động cơ ô tô không?

Không. Dầu động cơ ô tô có phụ gia và chỉ số khác hẳn, được thiết kế cho điều kiện cháy nổ và nhiệt độ khác với buồng nén khí. Dùng dầu động cơ cho máy nén trục vít dễ gây tạo cặn và giảm khả năng tách dầu trong hệ thống.

Máy nén khí trục vít dùng dầu gì nếu không còn sổ tay nhà sản xuất?

Trường hợp này bạn cần xem tem dán trên thân máy, thường ghi lại thông số cơ bản như cấp độ nhớt khuyến nghị. Nếu tem cũng mờ hoặc mất, nên liên hệ hãng máy hoặc đơn vị bảo trì có kinh nghiệm với dòng máy đó để tránh đoán sai cấp ISO VG.

Dầu nén khí trục vít ISO VG 32 và VG 46 khác nhau thế nào khi chọn?

Hai cấp này khác nhau ở độ nhớt, VG 46 đặc hơn VG 32. Lựa chọn phụ thuộc vào khuyến cáo của nhà sản xuất máy và nhiệt độ môi trường vận hành, không phải chọn tùy ý theo giá hay theo thói quen.

Có thể trộn dầu khoáng và dầu tổng hợp trong cùng máy nén khí không?

Không nên. Dù một số PDS ghi hai gốc dầu tương thích với nhau, trộn lẫn có thể làm giảm hiệu năng bôi trơn so với dùng riêng từng loại. Muốn đổi gốc dầu, nên súc rửa hệ thống trước khi châm dầu mới.

Dầu nén khí trục vít hết hạn sử dụng có dấu hiệu gì dễ nhận biết?

Dễ nhận biết nhất là dầu chuyển màu sẫm, có mùi khét, hoặc xuất hiện cặn vẩn đục. Nếu thấy một trong các dấu hiệu này, nên dừng dùng dầu đó và kiểm tra lại thay vì chờ đủ số giờ ghi trên sổ tay.

Nếu bạn đang cầm thông số máy trong tay và chưa chắc nên chọn ISO VG nào hay gốc dầu nào, cứ gọi thẳng cho tôi qua 0967 555 999 (miền Nam) hoặc 0974 656 789 (miền Bắc), tôi tư vấn theo đúng máy bạn đang dùng, không đoán mò.